Gek Nederlands

Dat mooie Nederlands van ons verbergt eigenaardigheden die je gemakkelijk over het hoofd ziet en waar geen neerlandicus mee bezig is. Zo stuitte ik een jaar of vijf geleden bij toeval op eigenaardige types woordparen, twee in getal, die ook nog eens elkaars tegendeel zijn. Ik leg ze nogmaals voor en vul ze aan.
Type één bestaat uit woorden die schijnbaar het tegenovergestelde betekenen, maar in feite synoniem zijn of althans dezelfde lading hebben. Zoals het er nu staat, begrijpt niemand het. Een voorbeeld maakt alles duidelijk: guur en onguur. Nietwaar, onguur is de minvariant van guur, maar guur weer en een onguur mannetje hebben beide dezelfde ongunstige lading. Is toch gek
Type twee bestaat uit woorden die schijnbaar dezelfde betekenis hebben, maar in feite elkaars tegendeel zijn. Voorbeeld: zouteloos en ongezouten. Nietwaar, allebei zonder zout. Maar een zouteloze grap is flauw en slap, ongezouten kritiek is juist scherp en hard. Is toch gek.
Van de eerste soort (ogenschijnlijk tegengesteld, maar met min of meer dezelfde betekenis) hebben we niet alleen guur-onguur, maar ook kosten-onkosten, hebbelijkheid-onhebbelijkheid, typisch-atypisch, beest-ondier, bijten-ontbijten. Er zijn meer varianten met ont-. Houden en onthouden laten beide iets niet wegglippen. Wie slaat en ontslaat doet in beide gevallen iemand pijn. En er zijn er vast nog meer.
Deze zag ik vorige week: staan en vallen zijn tegengesteld, nietwaar. En toch is er geen verschil tussen ‘dat staat te bezien’ en ‘dat valt te bezien’. En wat is het tegendeel van aan? Uit toch zeker. Maar als je een aanbouw hebt, heb je wel degelijk ook een uitbouw. Zo, die zit. (En dat staat.)
Van de tweede soort (ogenschijnlijk hetzelfde, maar tegengesteld in betekenis) zijn veel moeilijker andere voorbeelden te vinden dan zouteloos-ongezouten. Deze kan ermee door: glad en onkreukbaar. Geen plooi te zien, maar een glad persoon is iets heel anders dan een onkreukbaar persoon. En deze zeker: retour en op de weg terug zijn hetzelfde. Maar als je zegt dat iets op z’n retour is, zeg je iets heel anders dan wanneer je zegt dat iets op de weg terug is. Sterker, dan zeg je het tegenovergestelde.
Zou er nog een type drie zijn? (Koor van lezers: “Ga weg!”) Verdomd, dat is er. Daarbij is een woordpaar exact hetzelfde (homoniem), maar tegengesteld in betekenis. Huilen en lachen zijn elkaars tegendeel, maar je kunt brullen van verdriet, wat iets heel anders is dan brullen van het lachen. En je kunt iemand ontzetten en je kunt iemand ontzetten. Anders gezegd: je kunt iemand schrik aanjagen en een beklemmend gevoel geven en je kunt iemand bevrijden. Maar dit type is nog in aanbouw en moet nog worden uitgebouwd.
Nu kun je je natuurlijk afvragen: wat moeten we met dit alles? Dan zeg ik: helemaal niks, mensen, helemaal niks.

Bob Frommé

P.S. Maar als lezers aanvullingen over de schutting willen werpen, vang/ontvang ik die met graagte

2 thoughts on “Gek Nederlands

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.